پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) پژوهشنامه پردازش و مدیریت اطلاعات 2251-8223 40 4 2025 06 22 Data Colonialism Inquiry: From Explaining New Forms of Domination to the Necessity of National Data Governance واکاوی استعمار داده: از تبیین سلطه‌گری نوین تا ضرورت حکمرانی ملی بر داده 1113 1145 724971 10.22034/jipm.2025.2052402.1927 FA مهدیه لطیف‌زاده استادیار حقوق خصوصی، گروه پژوهشی فقه و حقوق اسلامی، پژوهشکده مطالعات اسلامی در علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران 0000-0002-3424-4666 Journal Article 2025 02 02 In the current era, where data is recognized as a strategic asset of nations, large technology companies, by leveraging advanced tools, seize users' data instead of conquering lands and natural resources. This study demonstrates how big tech companies have shaped a new concept of domination-data colonialism-by creating data-centric structures. This study employs a qualitative content analysis method to conduct a multifaceted examination of the phenomenon of data colonialism. Although the scope of data colonialism transcends geographical boundaries and has become a global challenge with international dimensions, this study focuses on the national domain, especially proposing solutions to strengthen the country’s capacity to confront this phenomenon. The findings identify four main factors as foundational elements of data colonialism: legal gaps and weaknesses in legal requirements, lack of technical infrastructure, weak supervisory mechanisms, and low levels of data literacy. These factors interact to weaken data sovereignty and ultimately undermine the data governance system. Therefore, to counter this phenomenon, the present study emphasizes the necessity of adopting a comprehensive and systematic approach and offers corresponding solutions, including specific legislation and strengthening legal frameworks, developing technical infrastructure, enhancing supervisory mechanisms, and increasing digital literacy. The results also show that these solutions, through their interaction, can reinforce national data sovereignty and solidify the data governance system. Ultimately, the study confirms that effectively addressing this phenomenon requires defining a new legal framework in which data sovereignty is recognized and supported as one of the fundamental pillars of national sovereignty. در عصر حاضر که داده‌ به‌عنوان سرمایة‌ راهبردی کشورها شناخته می‌شود، شرکت‌های بزرگ فناوری با بهره‌گیری از ابزارهای پیشرفته به‌جای تسخیر سرزمین‌ها و منابع طبیعی، داده‌های کاربران را تصاحب می‌کنند. در این راستا، پژوهش حاضر نشان می‌دهد که چگونه شرکت‌های بزرگ فناوری با ایجاد ساختارهای داده‌محور، مفهوم جدیدی از سلطه‌گری (استعمار داده) را شکل داده‌اند. در این مسیر، مطالعه حاضر با بهره‌گیری از روش تحلیل محتوای کیفی به واکاوی چند‌جانبه پدیده استعمار داده پرداخته است. به‌رغم اینکه دامنه نفوذ استعمار داده از مرزهای جغرافیایی فراتر رفته و به چالشی جهانی تبدیل شده و ابعاد بین‌المللی نیز یافته است، دامنة این پژوهش بر حوزه ملی به‌ویژه ارائه راهکارهایی برای تقویت توان کشور در رویارویی با این پدیده متمرکز است. در این خصوص یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که چهار عامل اصلی شامل خلأ قانونی و ضعف در الزامات حقوقی، فقدان زیرساخت‌های فنی، ضعف سازوکار نظارتی، و پایین بودن سطح سواد داده به‌عنوان عناصر زمینه‌ساز استعمار داده شناسایی شده‌اند. این عوامل در تعامل با یکدیگر به تضعیف حاکمیت داده و سرانجام، تضعیف نظام حکمرانی بر داده می‌انجامند. بدین ‌جهت پژوهش حاضر در راستای مقابله با این پدیده، با تأکید بر ضرورت اتخاذ رویکردی جامع و نظام‌مند، راهکارهایی متناظر با عوامل زمینه‌ساز ارائه می‌دهد که شامل قانون‌گذاری خاص و تقویت چارچوب‌های حقوقی، توسعه زیرساخت‌های فنی، ارتقای سازوکارهای نظارتی، و افزایش سطح سواد دیجیتال است. نتایج همچنین نشان می‌دهند که این راهکارها در تعامل با یکدیگر می‌توانند ضمن تقویت حاکمیت ملی نسبت به داده، به استحکام نظام حکمرانی داده بینجامند. سرانجام اینکه نتایج این مطالعه مؤید آن است که مواجهه مؤثر با این پدیده، مستلزم تعریف چارچوب حقوقی نوینی است که در آن، حاکمیت داده به‌مثابه یکی از ارکان بنیادین حاکمیت ملی مورد شناسایی و حمایت قرار گیرد.

https://jipm.irandoc.ac.ir/article_724971_0756e5785a4308aa22f17fa1757680bf.pdf