چه باشد آنچه خوانندش اُنتولوژی: تلاشی برای معادل‌گزینیِ یک مفهوم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، تهران، ایران

چکیده

برای اصطلاح «اُنتولوژی» مأخوذ از فلسفه، معادل‌های مختلفی در متون غیرفلسفی (هوش مصنوعی، علوم اطلاعات، وب معنایی و جز آن) انتخاب شده است. گذشته از انتخاب شکل آوانگاری‌شدۀ این اصطلاح، نگاهی به معادل‌ها نمایانگر آشفتگی واژگانی برای هر دو بخش آن («هستی» و هستان» در قسمت نخست، و «‌‌شناسی»، «‌نگاری» و «نگاشت» در قسمت دوم) است. هدف پژوهش حاضر بررسی وضعیت موجود این آشفتگی، چرایی انتخاب معادل‌‌های مختلف، و سرانجام، رسیدن به معادلی مناسب، دقیق و مستند است. برای تعیین وضعیت و نیز درستی معادل‌های اُنتولوژی از روش سندی-کتابخانه‌ای به ‌شیوۀ کمّی و کیفی استفاده شد. در این راستا دو نوع متن کاویده شد: 1) متون غیرفلسفی فارسی تألیفی یا ترجمه‌ای با موضوع اُنتولوژی در حوزه‌هایی چون هوش مصنوعی، علوم اطلاعات، وب معنایی و 2) متون فلسفی دربردارندۀ آرای «مارتین هایدگر» دربارۀ هستی‌.
با بررسی 112 متن فارسی غیرفلسفی، نتیجۀ قابل انتظارِ اختصاص بیش از نیمی از معادل‌ها به «هستی‌شناسی» به‌‌دست آمد که ترجمۀ دقیق «اُنتولوژی» است، اما سیر نزولی انتخاب این معادل و تمایل بیشتر نگارندگان به استفاده از «هستان‌شناسی» و «هستان‌نگاری» در سال‌های اخیر، نشانگر درک تفاوت معنای این مفهوم در دو حوزۀ فلسفی و غیرفلسفی است؛ اما اغلبِ نگارندگان متون فارسی، از اشارۀ کوتاهی به این مضمون که «هستی‌شناسی» از فلسفه آمده، فراتر نرفته و انگشت‌‌شمار، سببِ انتخاب معادل را بیان کرده‌اند. در مورد قسمت دوم اصطلاح، دلایل «حرّی»، «فدایی» و «لینچ» تردیدی در پذیرش «نگاری» و ترجیح آن بر «شناسی» باقی نمی‌گذارد. اما دربارۀ قسمت اول اصطلاح، با توجه به تأکید «هایدگر» بر تفاوت «هستی یا وجود» در فلسفه با «هستنده یا موجود‌» در علم، همچنین، کاربرد همزمان «هستان» و «هستی» با معنای متفاوت در ابیات برخی شاعران و نیز استفادة قابل توجه از «هستان» در کنار کاربرد بسیار «هستی» در متون فارسی غیرفلسفی، شاید بتوان «هستان» را به «هستی» ترجیح داد و «هستان‌نگاری» را برای متون غیرفلسفی پیشنهاد کرد.
نقد «هایدگر» به مقوله‌بندی «ارسطو» برای یکپارچه‌سازی همة حالت‌های ممکن «هستی»، دقّت بیشتری را در بهره‌گیری و استناد به نظریۀ «ارسطو» در نوشته‌‌های غیرفلسفی می‌طلبد.
نگارنده با وجود دلایل پیش‌گفته و حتی وجود منابع چشمگیر در زمینۀ مطالعات علم و فناوری و «چرخش به هستی‌شناسی»، سؤالی را مطرح می‌کند: آیا اساساً این اصطلاح برای آنچه در رشته‌های غیرفلسفی انجام می‌‌شود، مناسب است؟ آیا نمی‌توانستیم بدون وام‌گیری از فلسفه اصطلاح مستقلی برگزینیم؟ پاسخِ به این سؤال، پژوهشی مستقل را در منابع مرتبط انگلیسی و فارسی و به‌ویژه زبان‌شناسی و نیز متون نثر و نظم فارسی می‌‌طلبد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

What is Called Ontology: An Attempt for Equivalent Selection for a Concept

نویسنده [English]

  • Sudabeh Nozari
چکیده [English]

For the term ontology from philosophy, there has been used various equations in non-philosophical texts (artificial intelligence, information sciences, semantic web, etc.). These equations show that there is lexical confusion for both parts of this terminology (being and beings for the first part, and logy, graphy and mapping for the second one). The purpose of this survey is studying in this confusion, the reasons of selecting such equations and finally to obtain a suitable, accurate, documented and, most importantly, rationale equation for this term. Research methodology is documentary/library to determine the correctness of equations of ontology. In this regard, two types of texts have been explored: 1) non-philosophical Persian texts about ontology, and 2) philosophical texts about Martin Heidegger's views.
Examining 112 non-philosophical Persian texts, showed that more than half of the equations were assigned to “Hastishenasi”, which was to be expected because it is an accurate translation of the ontology. But the tendency of authors to use “Hastanshenasi” and “Hastannegari” in recent years, shows the understanding of the difference in the meaning of this concept in the philosophical and non-philosophical fields. Most of authors have only mentioned that “ontology comes from philosophy” and a few authors have stated the reason for choosing the equivalent. For the second part of this concept, Hori’s and Fadaei’s reasons do not leave any doubt in the acceptance of “Negari” instead of “Shenasi”. But for the firt part of this term, regarding Heidegger's persistence in distinguishing between “being/existence” and “beings/ entities” it is necessary to separate the using this concept in philosophical and non-philosophical domains, by preferring “Hastan” to “Hasti”. Then the author suggests “Hastanshenasi” for non-philosophical texts.
Due to Heidegger's critique to Aristotle's categorization for integrating of possible states of beings, we must be more careful in using and quoting this theory in non-philosophical texts.
Finally, despite the above results and even the existence of the countless sources in the field of Science and Technology Studies (STS), the author raises a new question: is the term (ontology) appropriate for what we do in non-philosophical texts and couldn’t we select an independent term without borrowing this term from philosophy? In order to answer this question, the author suggests an independent research, especially by studying on lexical sources and linguistic theories.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ontogloy
  • Hasti and Hastan
  • Shenasi and Negari
  • Equivalent Selection
  • Martin Heidegger
  • Knowledge and Information Science
  • Science and Technology Studies (STS)
  • Turn to Ontology
آسوشه، عباس، شهره مهرآسا، تکتم خطیبی، و پریسا خاکشور سعادت. 1390. هستان‌نگاری: روش‌شناسی‌ها، ابزارها و زبان‌های توسعه. تهران: دانشگاه تربیت مدرس، مرکز نشر آثار علمی.
احمدی، بابک 1400. هایدگر و پرسش بنیادین. تهران: نشر مرکز (چاپ یازدهم).
احمدی‌نسب، فاطمه، و شعله ارسطوپور. 1394. بررسی فرایندهای واژه‌گزینی اصطلاح‌ها و واژگان تخصصی حوزه علم اطلاعات و دانش‌شناسی. پژوهشنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی 5 (2): 245-262.
استفاده از اصطلاحنامه‌ها در محیط وب: نشست. 1390. حاضران محمدهادی یعقوب‌نژاد؛ عباس حری؛ مهرنوش شمس‌فرد، ملوک‎‌السادات حسینی بهشتی، و مهدی علیپور حافظی (دبیر نشست). کتاب ماه کلیات: کتابداری، آرشیو و نسخه‌پژوهی 165: 10-21.
پاسیار، پریسا، و سودابه نوذری. 1399. بررسی فرایند شکل‌گیری واژه‌نامه‌ها، اصطلاحنامه‌ها و دانشنامه‌های منتشرشده در حوزة کتابداری و اطلاع‌رسانی ایران. طرح پژوهشی مصوب سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران (19/12/1399).
جمادی، سیاوش. 1385. زمینه و زمانه پدیدارشناسی: جستاری در زندگی و اندیشه‌های هوسرل و‌ هایدگر. تهران: ققنوس.
جمالی مهموئی، حمیدرضا. 1388. معادل‌گزینی، ترجمه و آشفتگی زبان فارسی در حوزة علوم کتابداری و اطلاع‌‌رسانی. کتاب ماه کلیات 139: 92-97.
_____. 1382. وب معنایی: شیوه‌ای رو به تکامل برای ذخیره و بازیابی کارآمدتر اطلاعات روی اینترنت. اطلاع‌شناسی ۱ (2): ۴۷-۶۵.
حرّی، عباس. 1391. سخن نخست: اصطلاح‌نامه و هستی‌نگاشت. کتاب ماه کلیات: اطلاعات، ارتباطات و دانش‌شناسی 182: 2 تا 3.
حیدری، غلامرضا. 1392. آشفتگی واژه‌شناختی در علم اطلاعات و دانش‌شناسی. مطالعات کتابداری و علم اطلاعات 5 (2): 1-24.
رضوی؛ علی‌اصغر، محمدجواد اسماعیلی، مهدی اصغرخانی، محمد دانشور، صغری درزی، رشید نافعی، و حسین نریمانی. 1396. هستان‌شناسی. گردآوری و تنظیم. تهران: همای دانش.
زرداری‌‌‌‌، سولماز. 1395. مهندسی هستی‌نگاری علم اطلاعات و دانش‌شناسی بر اساس دائره‌المعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید چمران، اهواز.
ژاکوب، الین ک. 1384. هستی‌شناسی‌ها و وب معنایی. ترجمۀ فاطمه شیخ‌شعاعی. فصلنامه مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات 16 (4): 189-194.
سعادت، رسول، و مظفردچشمه‌سهرابی. 1398. هستی‌شناسی: مبانی شکل‌گیری، جایگاه، کاربرد آن در علم اطلاعات و وب معنایی. مدیریت دانش اسلامی 1: 126-148.
شریف، عاطفه. 1385. شناختی از روابط معنایی در هستی‌شناسی وب. اطلاع‌شناسی 4 (1و2): 65-84.
شعبانی، احمد. 1381. روند واژه‌گزینی در علم کتابداری و اطلاع‌رسانی در زبان فارسی. فصلنامه جامعه‌شناسی کاربردی 13 (1): 235-248.
شقاقی، مهدی، و غلامرضا فدائی. 1394. بن‌مایه‌های فکری هستی‌شناسی‌ها در فلسفۀ کواین. پژوهشنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی 5 (1): 119-137.
شمس‌فرد، مهرنوش، و احمد عبداله‌زاده بارفروش. 1381. استخراج دانش مفهومی از متن با استفاده از الگوهای زبانی و معنایی. تازه‌های علوم شناختی 4 (1): 48 – 66.
صفری، مهدی. 1383. مدل‌سازی مفهومی در بازنمون رسمی دانش: شناختی از هستی‌شناسی در هوش مصنوعی و نظام‌های اطلاعاتی. اطلاع‌شناسی 1 (4): 74- 104.
صنعت‌جو، اعظم. 1384. ضرورت بازنگری در ساختار اصطلاح‌نامه‌ها: بررسی عدم کارایی اصطلاح‌نامه‌ها در محیط اطلاعاتی جدید و قابلیت هستی‌شناسی‌ها در مقایسه با آن. فصلنامه مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات 16 (4): 79-92.
فخرایی، یوسف. 1385. طرح به روایت مسیح. کتاب صحنه 56: 48-51.
فدایی، غلامرضا. 1393. هستی‌شناسی یا هستی‌نگاری. در یادنامۀ حُرّی: مجموعه‌مقالات علم اطلاعات و دانش‌شناسی. ویراستاران: نورالله مرادی، ابراهیم افشار، محمد خندان. تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران: 71-84.
کوکبی، مرتضی، غلامرضا حیدری، الهه حسن‌زاده، و الهام اسمعیل پونکی. 1396. شفتگی واژگان در منابع مرجع حوزه علم اطلاعات و دانش‌شناسی. فصلنامه مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات 28: (3): 47-62.
گروه واژه‌گزینی فرهنگستان. 1398. اصول و ضوابط واژه‌گزینی همراه با شرح و توضیحات. تهران: فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی.
محمدی استانی، مرتضی، مریم آذرگون، و مظفر چشمه‌سهرابی. 1397. روش‌شناسی ساخت و طراحی هستی‌نگاشت‌ها: موردپژوهی حوزه علم‌سنجی. پردازش و مدیریت اطلاعات (علوم و فناوری اطلاعات) 33 (4): 1765-1792.
میلانی‌فرد، امید و محسن کاهانی. 1397. انتیرانداک: سامانه یکپارچه توسعۀ مشارکتی هستان‌نگار فارسی. پردازش و مدیریت اطلاعات 91: 1111-1140.
نقد و بررسی اصطلاحنامه پزشکی فارسی کتاب سال: نشست. 1386. حاضران: حاجی زین‌العابدینی (دبیر جلسه)، محسن، فاطمه رهادوست، مریم کازرانی، مریم،عباس حری، فرببرز خسروی، ابراهیم عمرانی، آنسه حسینی‌زاده، زهرا ده‌سرایی، و کاظم حافظیان‌رضوی. کتاب ماه کلیات: اطلاعات، ارتباطات و دانش‌شناسی 112 و 113: 55 تا 67.
هایدگر، مارتین. 1383. متافیزیک چیست؟. ترجمه سیاوش جمادی. تهران: ققنوس.
هستی‌نگاری و کاربرد آن در نظام‌های بازیابی اطلاعات: نشست. 1391. حاضران ملوک‌السادات بهشتی، عباس حری، محمود خراط، و فریبرز خسروی (دبیر نشست). کتاب ماه کلیات: اطلاعات، ارتباطات و دانش‌شناسی 182: 4 تا 11.
Aspers, Patrik. 2015. Performing ontology. Social Studies of Science. 45. 449-453. DOI: 10.1177/0306312714548610 (accessed Apr. 9, 2022).
Bensaude Vincent, B., & S. Loeve. 2018. Toward a Philosophy of Technosciences. French Philosophy of Technology, 169–186. https://doi.org/10.1007/978-3-319-89518-5_11 (accessed May 11, 2022).
Carrithers, M., M. Candea, K. Sykes, M. Holbraad, & S. Venkatesan .2010. Ontology Is Just Another Word for Culture: Motion Tabled at the 2008 Meeting of the Group for Debates in Anthropological Theory, University of Manchester. Critique of Anthropology. 2010; 30 (2): 152-200. doi:10.1177/0308275X09364070 (accessed May 11, 2022).
Fonseca, F. 2007. The Double Role of Ontologies in Information Science Research. Journal of the American Society for Information Science and Technology 58 (6): 786-793.
Franssen, Maarten, Ger-Jan Lokhorst, & Ibo van de Poel. 2018. Philosophy of Technology. The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Edward N. Zalta (ed.) https://plato.stanford.edu/entries/technology (accessed May 17, 2022)
Guarino, N., N. Carrara, and P. Giaretta. 1994. Formalizing ontological commitments. In Proceedings of the Twelfth AAAI National Conference on Artificial Intelligence (AAAI'94). AAAI Press, 560–567. Washington D.C.
Guarino, N. & P. Guarino. 1995. Ontologies and knowledge bases: towards terminologi- cal clarification. In N. as, Ed. Towards Very Large Knoated, e Bases: Kno 'ledge Building and Knowledge Sharing 1995. pp. 25-32. Amsterdam: IOS Press.
Guarino, Edited & Nicola Guarino. 1998. Formal Ontology, Conceptual Analysis and Knowledge Representation. https://b2n.ir/y45173 . (accessed Jan. 8, 2022)
Hoffman, Steve. 2018. The Responsibilities and Obligations of STS in a Moment of Post-Truth Demagoguery. Engaging Science, Technology, and Society. DOI: 4. 444. 10.17351/ests2018.259. (accessed Apr. 11, 2022).
Infoterm. 2015. T.E.R.M.I.N.O.L.O.G.Y. http://www.infoterm.info/pdf/about_us/Flyer_what_is_terminology.pdf. (accessed Jan. 7, 2022).
Jensen, Casper, Andrea Ballestero, Marisol Cadena, Michael Fisch, & Miho Ishii. 2017. New ontologies? Reflections on some recent ‘turns’ in STS, anthropology and philosophy. Social Anthropology. 25. 525-545. DOI: 10.1111/1469-8676.12449 (accessed Apr. 9, 2022).
Kane, Brian. 2015. Sound studies without auditory culture: a critique of the ontological turn. Sound Studies, 1: 1, 2-21, DOI: 10.1080/20551940.2015.1079063
Korab-Karpowicz, W. J. 2021. Martin Heidegger. The Internet Encyclopedia of Philosophy, ISSN 2161-0002, https://iep.utm.edu/heidegge/#H2/ (accessed Jan. 7, 2022).
Law, John & Marianne Lien. 2013. Slippery: Field Notes on Empirical Ontology. Social Studies of Science. DOI: 43. 10.1177/0306312712456947 (accessed Apr. 9, 2022).
Lezaun, Javier & Steve Woolgar. 2013. The wrong bin bag: A turn to ontology in science and technology studies?. Social Studies of Science, 43. 321-340. Doi: 10.1177/030631271348882 (accessed June 11, 2022).
Lynch, Michael. 2013. Ontography: Investigating the Production of Things, Deflating Ontology. Social Studies of Science. 43.444-462. Doi: 10.1177/0306312713475925 (accessed Jan. 10, 2022). https://www.newworldencyclopedia.org/p/index.php?title=Ontology&oldid=1016756.
Mol, A. 2013. Mind your plate! The ontonorms of Dutch dieting. Social Studies of Science 43 (3): 379–396. Ontology. 2018. New World Encyclopedia (accessed Jan. 29, 2022).
Pickering, Andrew. 2017. The Ontological Turn: Taking Different Worlds Seriously. Social Analysis forthcoming. DOI:10.3167/sa.2017.610209 (accessed Apr. 9, 2022).
Sismondo, S. 2015. Ontological turns, turnoffs and roundabouts. Social Studies of Science, 45 (3): 441–448. http://www.jstor.org/stable/43829033 (accessed June 11, 2022).
Smith, Bary. 2003. Ontology. In Luciano Floridi (ed.), Blackwell Guide to the Philosophy of Computing and Information. Oxford: Blackwell. pp. 155-166.
Van Heur, B., L. Leydesdorff, & S. Wyatt. 2012. Turning to ontology in STS? Turning to STS through ‘ontology’. Social Studies of Science 43 (3): 341–362.
Vasileva B. 2015. Stuck with/in a ‘turn’: Can we metaphorize better in Science and Technology Studies? Social Studies of Science, 45 (3): 454-461. doi:10.1177/0306312715576018 (accessed June 11, 2022).
Wheeler, Michael.2020. Martin Heidegger. Edward N. Zalta (ed). The Stanford Encyclopedia of Philosophy. https://plato.stanford.edu/archives/fall2020/entries/heidegger (accessed Dec. 18, 2021).
Woolgar, Steve. 2004. What happened to provocation in science and technology studies? History and Technology, 20: 4, 339-349, DOI: 10.1080/0734151042000304321
Woolgar, S, T. Cheniti, J. Lezaun, D. Neyland, C. Sugden, & C. Toennesen. 2008. A Turn to Ontology in STS? Some Notes by Way of a Preliminary Provocation. http://stsontology.files.wordpress.com/2008/08/provocation.pdf (accessed March 19, 2015).
Woolgar, Steve & Javier Lezaun. 2015. Missing the (question) mark? -What is a turn to ontology? Social Studies of Science. Doi: 45.10.1177/0306312715584010 (accessed June 11, 2022).