پژوهشنامه پردازش و مدیریت اطلاعات

پژوهشنامه پردازش و مدیریت اطلاعات

تحلیل خوشه‌ای پژوهش‌های وب معنایی در علم اطلاعات و دانش‌شناسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مهسا دوکانه‌یی 1
صالح رحیمی 1
فرامرز سهیلی 2
1 گروه علم اطلاعات و دانش شناسی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران.
2 گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
10.22034/jipm.2026.2080004.2156
چکیده
هدف پژوهش حاضر تحلیل ساختار مفهومی حوزه وب معنایی در علم اطلاعات و دانش‌شناسی در پایگاه «وب‌ آو‌ ساینس» در بازه زمانی 1995 تا 2024 است..
این پژوهش با استفاده از روش تحلیل محتوای کمی و تحلیل شبکه‌ای انجام شده است. جامعه پژوهش شامل 1761 مقاله بود. برای تجزیه‌وتحلیل داده‌ها از نرم‌افزار‌های «وس‌ویور»، «یوسی‌آی‌نت» و «بیب‌اکسل» استفاده شد. پس ‌از استانداردسازی کلیدواژه‌ها، ماتریس هم‌رخدادی واژگان تشکیل گردید و مفاهیم با بهره‌گیری از الگوریتم خوشه‌بندی «کی_مینز»، در قالب 10 خوشه موضوعی دسته‌بندی شدند. سپس، با استفاده از شاخص‌های مرکزیت و تراکم، نمودار راهبردی ترسیم شد..
یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که حوزه وب معنایی طی سه دهه اخیر واجد ساختاری پویا، تکامل‌یابنده، و چندلایه بوده است. نمودار راهبردی ترسیم‌شده تصویری روشن و مبتنی‌بر شواهد از میزان بلوغ مفهومی، انسجام درونی، و جایگاه معرفت‌شناختی خوشه‌های پژوهشی ارائه می‌کند. این نقشه مفهومی می‌تواند به‌عنوان ابزاری تحلیلی و سیاستی برای تصمیم‌سازان علمی و همچنین پژوهشگران به‌ کار گرفته شود تا از طریق آن، نسبت به شناسایی خلأهای دانشی، تعیین اولویت‌های پژوهشی، و هدایت مسیر پژوهش‌های آینده با دقت و کارآمدی بیشتری اقدام کنند. یافته‌ها همچنین، نشان‌دهنده 10 خوشه هستی‌شناسی و بازیابی معنایی، وب معنایی و مدیریت دانش، داده‌های پیوندی و سازماندهی اطلاعات، اصطلاحنامه‌ها و نظام‌های سازماندهی دانش، میراث فرهنگی دیجیتال و سازماندهی دانش، فراداده‌ها و بازنمایی دانش، استانداردها و زبان‌های وب معنایی، بازیابی معنایی اطلاعات در محیط وب، علم باز و مهندسی دانش و یکپارچه‌سازی داده‌های باز است. خوشه‌های اصطلاحنامه‌ها و نظام‌های سازماندهی دانش، میراث فرهنگی دیجیتال، فراداده‌ها و بازنمایی دانش، علم باز و مهندسی دانش و یکپارچه‌سازی داده‌های باز به‌عنوان حوزه‌های نوظهور شناخته می‌شوند..
میانگین نرخ رشد مقالات در دوره مورد بررسی، 57 درصد بوده است. مفاهیم وب معنایی، هستی‌شناسی و داده‌های پیوندی با بیشترین فراوانی‌ها، هسته مرکزی این حوزه پژوهشی را تشکیل می‌دهند. حضور پررنگ کلیدواژه‌هایی از حوزه‌های کاربردی، بیانگر نفوذ و تأثیرگذاری وب معنایی در زمینه‌های دیگر است. .
نتایج حاصل از تحلیل نمودار راهبردی حاکی از آن است که داده‌های پیوندی و سازماندهی اطلاعات و بازیابی معنایی اطلاعات با قرارگیری در ناحیه راهبردی، هسته اصلی و بالغ پژوهش‌های وب معنایی را تشکیل می‌دهند. یافته‌ها نشان می‌دهد که این حوزه با عبور از تمرکز صرف بر استانداردها و زبان‌های فنی که اکنون به جایگاه زیرساختی و تثبیت‌شده رسیده‌اند، به‌سوی پیاده‌سازی عملیاتی و مدیریت هوشمند دانش تغییر جهت داده است. این تحول ساختاری که همسو با روند تکاملی مشاهده‌شده در پیشینه‌های پژوهشی است، بیانگر گذار پارادایمی وب معنایی از مرحله توسعه زیرساخت به مرحله کاربست اثربخش در نظام‌های اطلاعاتی است..
کلیدواژه‌ها
وب معنایی
سازماندهی دانش
تحلیل هم‌رخدادی واژگان
نمودار راهبردی
تحلیل خوشه‌ای
موضوعات

عنوان مقاله English

Cluster Analysis of Semantic Web Research in Knowledge and Information Science

نویسندگان English

Mahsa Dokanei 1
saleh rahimi 1
Faramarz Soheili 2
1 Department of Knowledge and Information Science, Razi University, Kermanshah, Iran.
2 Department of Knowledge and Information Science, Payame Noor University, Tehran, Iran.
چکیده English

This study aims to analyze the conceptual structure of the Semantic Web domain within Knowledge and Information Science (KIS) using data from the Web of Science (WoS) database spanning from 1995 to 2024.

The study was conducted using quantitative content analysis and network analysis methods. The research population comprised 1,761 articles. Data analysis was performed using VOSviewer, UCINET, and BibExcel software. Following keyword standardization, a co-occurrence matrix was constructed, and concepts were categorized into ten thematic clusters using the K-means clustering algorithm. Subsequently, a strategic diagram was plotted based on centrality and density indices.

The Semantic Web domain has evolved into a dynamic, multi-layered structure over the last three decades. The plotted strategic diagram offers a clear, evidence-based image of conceptual maturity, internal cohesion, and the epistemological status of research clusters. This conceptual map can serve as an analytical and policy tool for scientific decision-makers and researchers to identify knowledge gaps, determine research priorities, and guide future research paths more accurately and efficiently. The analysis identified ten clusters: (1) Ontology and Semantic Retrieval, (2) Semantic Web and Knowledge Management, (3) Linked Data and Information Organization, (4) Thesauri and Knowledge Organization Systems (KOS), (5) Digital Cultural Heritage and Knowledge Organization, (6) Metadata and Knowledge Representation, (7) Semantic Web Standards and Languages, (8) Semantic Information Retrieval in the Web Environment, (9) Open Science and Knowledge Engineering, and (10) Open Data Integration. The clusters of Thesauri and KOS, Digital Cultural Heritage, Metadata and Knowledge Representation, Open Science, and Open Data Integration were identified as emerging fields. The average growth rate of articles during the studied period was 57%. The concepts of Semantic Web, Ontology, and Linked Data comprised of the three main pillars and the central core of this research domain, with the highest frequencies. Notably, the significant presence of keywords from applied fields shows the penetration and influence of the Semantic Web in other areas.

Analysis of the strategic diagram indicates that Linked Data, Information Organization, and Semantic Information Retrieval, positioned in the strategic quadrant, constitute the mature core of Semantic Web research. The findings reveal a shift in this domain from an exclusive focus on technical standards and languages—which have now achieved a foundational and established status—towards operational implementation and intelligent knowledge management. This structural evolution, consistent with trends observed in prior literature, signifies a paradigm shift in the Semantic Web from an infrastructure development phase to a practical application within information systems.

کلیدواژه‌ها English

Semantic Web
Knowledge Organizing
Co-word Analysis
Strategic Diagram
Cluster Analysis
فهرست منابع
حسینی بهشتی، ملوک‌السادات،سهیلا خوئینی، و الهام اسمعیل پونکی. 1402. مطالعه کتاب‌سنجی و تحلیل شبکه هم‌نویسندگی و خوشه‌های موضوعی پژوهش‌های هستان‌شناسی. پژوهشنامه علم‌سنجی 9: 287-312. doi: 10.22070/rsci.2021.14558.1500
حسینی، الهه، امیر غائبی، و رؤیا برادر. ۱۴۰۰. کتاب‌سنجی و نگاشت هم‌رخدادی واژگان در حوزه داده‌های پیوندی. پژوهشنامه علم‌سنجی ۱۷ (۱): ۹۱–۱۱۶. https://doi.org/10.22070/rsci.2020.4904.1333
خاصه، علی‌اکبر، حیدر مختاری، و ماهره عاشقی معاف. 1401. پژوهش در بازیابی اطلاعات در ایران: تحلیل علم‌سنجی و مصورسازی علمی. فصلنامه بازیابی دانش و نظام‌های معنایی 9 (33): 1-36. doi:10.22054/jks.2022.64246.1476
دانش، فرشید. 1399. کشف و دیداری‌‌سازی الگوهای برجسته، روابط پنهان و گرایش‌‌های موضوعی سازماندهی دانش. پژوهشنامه پردازش و مدیریت اطلاعات 36 (2): 500-469. doi: 10.35050/JIPM010.2020.008
رحیمی، صالح، فرامرز سهیلی، و علی‌اکیر خاصه. 1403. تحلیلی بر پژوهش‌های حوزه سواد در ایران: ساختار مفهومی سواد در نمایه استنادی علوم ایران. کتابداری و اطلاع‌رسانی 27 (4): 1-28. doi:10.30481/lis.2024.474041.2189
رحیمی، صالح، فرامرز سهیلی، و ناهید شرفی. 1400. شناسایی و تحلیل ساختار دانشی مطالعات آموزش عالی ایران بر اساس تحلیل شبکه هم‌واژگانی مقالات در پایگاه استنادی علوم جهان اسلام. مطالعات برنامه درسی آموزش عالی 12 (24): 331-313. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.25382241.1400.12.24.12.4
رحیمی، صالح، فرامرز سهیلی، و کامران یزدانبخش. 1404. کشف روندهای فعلی و شناسایی مسیرهای پژوهشی آینده در علوم اعصاب. پژوهشنامه علم‌سنجی 11 (2): 327-346. doi: 10.22070/rsci.2025.20132.1788
_____. 1403. تحلیل روندهای موضوعی پژوهش‌های مرتبط با تصمیم‌گیری در پایگاه استنادی علوم جهان اسلام: یک مطالعه کتاب‌سنجی. تصمیم‌گیری و تحقیق در عملیات 9 (4): 1099-1112. https://doi.org/10.22105/dmor.2025.496852.1901
شریفی، شهرزاد، مریم شعبان‌زاد، و سیما فیاض. ۱۳۹۰. نقش وب معنایی در بازیابی اطلاعات. فصلنامه دانش‌شناسی ۳ (۱۲): ۸۳–۹۷. https://sanad.iau.ir/journal/qje/Article/520617?jid=520617
عظیمی، محمدحسن، و سارا دخش. 1400. مطالعه علم‌سنجی پژوهش‌های حوزه وب معنایی. مجله علم سنجی کاسپین 8 (1): 30-43. http://dx.doi.org/10.22088/cjs.8.1.30
مرادی، خدیجه. ۱۳۹۵. فضای مفهومی رویکردی جهت توسعه وب معنایی. مطالعات دانش‌شناسی ۳ (۹): ۹۷–۱۸۹. https://doi.org/10.22054/jks.2017.20825.1126.
References:
Azimi, M H., S. Dakhesh. 2021. Scientometric Study of Semantic Web Researches. Caspian Journal of Scientometrics 8 (1):30-43. http://cjs.mubabol.ac.ir/article-1-226-fa.html (In Persian)
Bizer, C., T. Heath, & T. Berners-Lee. 2023. Linked data-the story so far. In Linking the World’s Information: Essays on Tim Berners-Lee’s Invention of the World Wide Web (pp. 115-143). http://linkeddata.org/docs/ijswis-special-issue (accessed 17/12/2025)
Chen, G., P. Wang, & L. Xiao. 2024. Comparing Semantic Representation Methods of Keywords in Bibliometric Analysis. Journal of Informetrics 18 (3): 101529. http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.4183251
Danesh, F. 2020. Knowledge Organization Discovering & Visualizing Prominent Patterns, Hidden Relationships & Subjects Trends. Iranian Journal of Information Processing and Management 36 (2): 469-500. doi: 10.35050/JIPM010.2020.008 (In Persian)
Ding, Y. 2010. Semantic Web: Who is who in the field—a bibliometric analysis. Journal of Information Science 36 (3): 335-356. DOI:10.1177/0165551510365295
Hosseini Beheshti, M S., S. Khoeini, & E. Esmaeil Pounaki. 2023. Bibliometrics Study and Network Analysis of Co-authorship and Thematic Clusters of Ontology Researches. Scientometrics Research Journal 9 (1): 287-312. doi: 10.22070/rsci.2021.14558.1500 (In Persian)
Hosseini, E., A. Ghaebi, & R. Baradar. 2021. Bibliometrics and Mapping of Co-words in the Field of Linked Data. Scientometrics Research Journal 7 (1): 91-116. doi: 10.22070/rsci.2020.4904.1333 (In Persian)
Kalibatiene, D., & J. Miliauskaitė. 2021. A Systematic Mapping with Bibliometric Analysis on Information Systems Using Ontology and Fuzzy Logic. Applied Sciences 11 (7): 3003. https://doi.org/10.3390/app11073003
Khasseh, A A., H. Mokhtari, & M. Asheghi Moaf. 2022. Information Retrieval in Iran: A scientometric Study and Scientific Visualization. Knowledge Retrieval and Semantic Systems 9 (33): 1-36. doi: 10.22054/jks.2022.64246.1476 (In Persian)
Khasseh, A., F. Soheili, H. Sharif moghaddam, & A. Mousavi chelak. 2017. Intellectual structure of knowledge of imetrics: A co- word analysis. Information processing & management 53 (3): 705-720. https: //www. sciencedirect. com/science/article/abs/pii/S0306457316303338 (accessed 21/12/2025)
Leydesdorff, L., & K. Welbers. 2011. The semantic mapping of words and co-words in contexts. Journal of informetrics 5 (3): 469-475. https://doi.org/10.1016/j.joi.2011.01.008
Melcer, E., T. H. D. Nguyen, Z. Chen, A. Canossa, M. S. El-Nasr, & K. Isbister. 2015. Games research today: Analyzing the academic landscape 2000-2014. In Proceedings of the 10th International Conference on the Foundations of Digital Games, At Pacific Grove, CA, USA https: //adk. elsevierpure. com/en/publications/games-research-today-analyzing-the-academic-landscape-2000-2014. (accessed 17/12/2025)
Mohammadi, M., & A. Ebrahimi Fard. 2019. Ontology Alignment Revisited: A Bibliometric Narrative 1-29. https://www.semantic-web-journal.net/system/files/swj2394.pdf (accessed 27/12/2025)
Moradi, K. 2017. Conceptual Space: An approach to the Development of Semantic Web. Knowledge Retrieval and Semantic Systems 3 (9): 81-100. doi: 10.22054/jks.2017.20825.1126 (In Persian)
Olson, N., J. M. Nolin, & G. Nelhans. 2015. Semantic web, ubiquitous computing, or internet of things? A macro-analysis of scholarly publications. Journal of Documentation 71 (5): 884-916. https://doi.org/10.1108/JD-03-2013-0033
Park, H., H. Kim, & A. Park. 2021. A scientometric study of digital literacy, ICT literacy, information literacy, and media literacy. J Data Inform Sci 6 (2): 116–138. DOI: https: //doi.org/10.2478/jdis-2021-0001
Rahimi, S., F. Soheili, & K. Yazdanbakhsh. 2025. Discovering Current Trends and Identi-fying Future Research Directions in Neuroscience. Scientometrics Research Journal 11 ((Issue 2, Autumn & Winter)), 327-346. doi: 10.22070/rsci.2025.20132.1788
Rahimi, S., F. Soheili, & A. A. Khasseh. 2025. An Analysis of Literacy Research in Iran: The Conceptual Structure of Literacy in Islamic World Science Citation Center. Library and Information Sciences 27(4): 195-220. doi: 10.30481/lis.2024.474041.2189 (In Persian)
Rahimi, S., F. Soheili, & N. Sharafi. 2022. Knowledge Structure of Iranian Higher Education Studies based on co-word Network Analysis in ISC Database. Journal of higher education curriculum studies 12 (24): 313-331. (In Persian)
Rahimi, S., F. Soheili, & K. Yazdanbakhsh. 2024. Thematic trends analysis in decision-making research in Islamic world science and technology monitoring and citation institute (ISC): A bibliometric study. Journal of Decisions and Operations Research 9 (4): 1099-1112. doi: 10.22105/dmor.2025.496852.1901 (In Persian)
Sharifi, S., M. Shabanzad, & S. Fayaz. 2011. The role of semantic web in information retrieval. journal of knowledge studies 12(4): 41-50. https://sanad.iau.ir/journal/qje/Article/520617?jid=520617 (In Persian)
Shollapur, M R., S. C. Hulagabali, & S. R. Kolle. 2023. Global Research on Financial Literacy: A Bibliometric Analysis. Journal of Library & Information Technology. 43 (3): 157-163. DOI: 10.14429/djlit.43.3.18436
Stănescu, G., & S.-V Oprea. 2025. Recent Trends and Insights in Semantic Web and Ontology-Driven Knowledge Representation Across Disciplines Using Topic Modeling. Electronics 14 (7): 1313. https://doi.org/10.3390/electronics14071313
Van Eck, N. J., & L. Waltman. 2009. How to normalize cooccurrence data? An analysis of some well-known similarity measures. Journal of the American Society for Information Science and Technology 60, 1635–1651. https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1331781# (accessed 17/12/2025)
_____. 2010. Software survey: VOSviewer, a computer program for bibliometric mapping. Scientometrics 84 (2): 523–538. https://doi.org/10.1007/s11192-009-0146-3

  • تاریخ دریافت 14 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 01 اسفند 1404
  • تاریخ پذیرش 06 اسفند 1404